Pas 17 vjetësh përgatitje, krijuesi i “Star Wars” dhe Mellody Hobson hapën në Los Anxhelos një institucion me mbi 40 mijë vepra. Muzeu vendos në të njëjtat galeri Van Gogh, Norman Rockwell, Banksy, komikët, fotografinë dhe objektet e kinemasë.
George Lucas dhe bashkëshortja e tij, biznesmenia Mellody Hobson, hapën më 22 shtator për publikun Muzeun Lucas të Artit Narrativ. Institucioni kushtoi rreth 1 miliard dollarë dhe zë një ndërtesë prej 300 mijë këmbësh katrore, afërsisht 27.900 metra katrorë, në Exposition Park të Los Anxhelosit.
Lucas e mendoi projektin 17 vjet më parë. Ai kërkoi fillimisht ta ndërtonte në San Francisko dhe Çikago, por kundërshtimet lokale rrëzuan të dyja projektet. Los Anxhelosi i dha tokën pranë Universitetit të Kalifornisë Jugore, ku Lucas studioi kinematografi.
Muzeu mban mbi 40 mijë vepra në koleksionin e përhershëm. Ekspozitat hapëse paraqesin më shumë se 1.300 prej tyre në mbi 30 galeri, të cilat zënë rreth 9.300 metra katrorë. George Lucas dhe Mellody Hobson siguruan shumicën e koleksionit gjatë disa dekadave.
Institucioni ndërton një histori të rrëfimit përmes figurës. Koleksioni nis me riprodhime të pikturave prehistorike dhe vazhdon me pikturën klasike, ilustrimin, fotografinë, muralet, komikët, mangat, kinemanë dhe animacionin. Galeritë i organizojnë veprat sipas temave si dashuria, familja, puna, sporti, fëmijëria, aventura dhe angazhimi qytetar.
Vizitori gjen pranë njëra-tjetrës vepra të Vincent van Goghut, Artemisia Gentileschit, Frida Kahlos, Diego Riverës, Norman Rockwellit, Andy Warholit, Robert Capas, Gordon Parksit, Charles Schulzit, Frank Millerit, Takashi Murakamit dhe Banksyt.
Një nga veprat kryesore paraqet autoportretin që Frida Kahlo ia kushtoi mjekut Leo Eloesser më 1940. Muzeu ekspozon gjithashtu “The Problem We All Live With” të Norman Rockwellit, ku gjashtëvjeçarja Ruby Bridges hyn nën mbrojtjen e agjentëve federalë në një shkollë të bardhësh në Nju Orlins.
Pak hapa më tej qëndron “Poker Game” e Cassius Marcellus Coolidge, piktura e vitit 1894 me qen që luajnë letra. Muzeu përdor këtë afërsi për të rrëzuar ndarjen tradicionale ndërmjet artit muzeor dhe kulturës popullore.
“Star Wars” zë vetëm 7 për qind të hapësirës së ekspozimit. Seksioni “Star Wars in Motion” paraqet automjete, skica, kostume dhe objekte që ekipet e Lucas përdorën në gjashtë filmat e parë. Një avion Naboo N1 qëndron pezull mbi hyrjen e bibliotekës, ndërsa galeritë përfshijnë R2-D2, C-3PO dhe automjete të tjera të sagës.
Një muze pa asnjë vijë të drejtë
Arkitekti kinez Ma Yansong dhe studioja MAD Architects projektuan një ndërtesë pa vija të drejta. Struktura ngrihet mbi sheshin qendror dhe krijon një hark prej 56 metrash. Një hapje eliptike në çati lidh vizualisht sheshin me qiellin.
Më shumë se 1.200 panele të lakuara mbulojnë fasadën. Mbi 150 arkitektë, inxhinierë dhe projektues punuan për realizimin e saj.
Arkitektja e peizazhit Mia Lehrer e ktheu ishparkimin e asfaltuar në një kampus prej rreth 5,3 hektarësh. Parku përmban mbi 300 pemë, një amfiteatër, kopshte të varura, një livadh, një ujëvarë dhe dhjetë skulptura monumentale. Publiku mund ta vizitojë parkun pa blerë biletë për muzeun.
Institucioni përfshin gjithashtu dy kinema, dhjetë studio dhe klasa, një bibliotekë kërkimore falas dhe një koleksion prej mbi 30 mijë komikësh. Biblioteka ruan edhe rreth 2.900 libra nga koleksioni personal i studiuesit të mitologjisë Joseph Campbell, autorit që ndikoi drejtpërdrejt te ndërtimi narrativ i “Star Wars”.
Reagimet dhe kritika
George Lucas e quan institucionin “tempull të artit të njerëzve”. Ai kërkon që muzeu t’u japë ilustruesve, autorëve të komikëve dhe artistëve të kinemasë të njëjtin status që institucionet u japin piktorëve klasikë.
Kritiku i arkitekturës Sam Lubell në Los Angeles Times vlerëson parkun, format e ndërtesës dhe rikthimin e gjelbërimit në një zonë të mbuluar më parë nga asfalti. Ai kritikon galeritë e brendshme, të cilat i konsideron më konvencionale se arkitektura e jashtme. Lubell evidenton edhe një kundërthënie: muzeu shpall një mision popullor, por kufizon hyrjen në çati, në disa tarraca dhe në hapësirat që lidhen me restorantin.
Gazeta evidenton gjithashtu problemet e drejtimit para hapjes. Muzeu largoi mbi 20 punonjës, ndërsa drejtori, kryekuratori dhe drejtori i programeve publike lanë institucionin.
Faktet i japin kësaj ngjarjeje peshën kryesore kulturore të ditës: një investim rreth 1 miliard dollarë, 17 vjet përgatitje, mbi 40 mijë vepra, më shumë se 1.300 objekte në ekspozitat hapëse, një ndërtesë prej 27.900 metrash katrorë dhe një park i ri publik në Los Anxhelos.
Vlerësimi editorial lidhet me modelin që propozon muzeu. Lucas dhe Hobson sfidojnë hierarkinë që vendos pikturën dhe skulpturën mbi ilustrimin, fotografinë, komikët dhe filmin. Muzeu duhet ta provojë ende nëse ky bashkim prodhon një histori të argumentuar të artit apo vetëm paraqet shijet e dy koleksionistëve me burime financiare të pakufizuara.
Materialet zyrtare të ekspozitave hapëse nuk evidentojnë artistë ose institucione shqiptare. Për Shqipërinë, projekti ofron një referencë konkrete për ruajtjen e arkivave të filmit, ilustrimit, fotografisë dhe kulturës popullore brenda një institucioni muzeor.
Dy ngjarje të tjera kulturore që meritojnë vëmendje
Amar Kanwar hap ekspozitën e tij të madhe në Serpentine North. Galeria londineze hap sot, më 23 shtator, ekspozitën falas të artistit dhe kineastit indian. Kanwar bashkon filmin dokumentar, esenë pamore dhe instalacionin shumëkanalësh. Ekspozita përfshin premierën botërore të veprës me shtatë ekrane “The Charcoal Man” dhe qëndron e hapur deri më 31 janar 2027.
Londra rikthen Magritte përballë pasardhësve të tij. Gagosian zhvillon sot prezantimin për shtyp të ekspozitës “This Is Still Not a Pipe: The Afterlife of Magritte”, ndërsa publiku hyn nga 24 shtatori. Ekspozita, e përgatitur me Fondacionin Magritte, bashkon piktura, vizatime dhe skulptura të surrealistit belg me punë nga mbi 40 artistë bashkëkohorë. Ajo qëndron e hapur deri më 12 dhjetor. Kritiku i The Guardian vlerëson veprat e Magritte, por i quan më të dobëta disa nga përballjet me artistët bashkëkohorë. /Pamfleti
