Më 13 tetor 1911 lindi në Shkodër Millosh Gjergj Nikolla, i njohur si Migjeni, poeti dhe prozatori që e ktheu mjerimin e njeriut të zakonshëm në një nga temat më të fuqishme të letërsisë shqipe. Një shekull e 15 vjet më pas, pyetja që ngre vepra e tij mbetet aktuale: sa ka ndryshuar shoqëria jonë përballë varfërisë, pabarazisë dhe indiferencës?
Migjeni jetoi vetëm 26 vjet, por la një gjurmë të jashtëzakonshme në letërsinë shqiptare. Pas shkollimit fillor në vendlindje, ndoqi studimet në Manastir, ku përfundoi Seminarin Teologjik më 1932. Më pas punoi si mësues në Vrakë, Shkodër dhe Pukë, duke njohur nga afër realitetin e njerëzve të varfër dhe vështirësitë e jetës së tyre.
Përvoja e kësaj Shqipërie të varfër u bë një nga burimet kryesore të krijimtarisë së tij. Ndryshe nga letërsia që idealizonte jetën dhe figurat njerëzore, Migjeni solli në qendër të saj njerëzit e zakonshëm, urinë, sëmundjen, mungesën e shpresës dhe padrejtësitë shoqërore. Ai nuk e trajtoi varfërinë thjesht si fat individual, por si pasojë të një realiteti që prodhonte pabarazi dhe i linte njerëzit më të pambrojtur në mëshirë të rrethanave.
Në krijime si “Poema e mjerimit”, “Legjenda e misrit”, “Luli i vocërr” dhe “A don qymyr, zotni?”, Migjeni i dha zë një bote që shoqëria shpesh preferonte të mos e shihte. Personazhet e tij nuk kërkojnë luks, por bukën, dinjitetin dhe mundësinë për të jetuar. Përmes tyre, shkrimtari vë në pikëpyetje jo vetëm varfërinë, por edhe ndërgjegjen e atyre që bashkëjetojnë me të pa u ndier përgjegjës.
“Poema e mjerimit” mbetet një nga shprehjet më të forta të kësaj fryme. Mjerimi aty nuk është një pamje kalimtare, as një statistikë ekonomike. Ai është një gjendje që prek trupin, mendjen dhe dinjitetin e njeriut, duke u trashëguar nga një brez te tjetri. Pikërisht kjo e bën veprën të kapërcejë kohën kur u shkrua.
Sigurisht, Shqipëria e sotme nuk është Shqipëria e viteve ’30. Kushtet e jetesës, arsimi, shërbimet dhe mundësitë ekonomike kanë ndryshuar ndjeshëm. Megjithatë, mjerimi nuk matet vetëm me mungesën e bukës. Ai shfaqet edhe kur një familje nuk përballon dot shpenzimet bazë, kur një fëmijë rritet pa mundësi të barabarta arsimimi, kur një i moshuar mbetet i vetmuar dhe pa mbështetje, apo kur vendbanimi dhe të ardhurat përcaktojnë mundësitë që një njeri ka në jetë.
Në këtë kuptim, mjerimi modern migjenian nuk është kopje e skamjes së dikurshme, por vazhdim i pyetjes mbi dinjitetin njerëzor dhe përgjegjësinë e shoqërisë. Ai mund të fshihet pas ndërtesave të reja, konsumit dhe pamjes së zhvillimit, por bëhet i dukshëm aty ku përparimi nuk përkthehet në mirëqenie për të gjithë.
Të dhënat e INSTAT-it për të ardhurat dhe kushtet e jetesës mbeten një pikë e rëndësishme referimi për të kuptuar varfërinë dhe përjashtimin social në Shqipëri, po përtej shifrave, realiteti lexohet edhe te familjet që përballen me vështirësi të vazhdueshme, te fëmijët që nisen nga kushte të pabarabarta dhe te njerëzit që rrezikojnë të mbeten jashtë mundësive që shoqëria ofron.
Zëri rebel që nuk u shua
Rebelimi i Migjenit nuk qëndron vetëm te mënyra e drejtpërdrejtë me të cilën përshkroi padrejtësitë. Ai qëndron edhe te refuzimi për ta pranuar mjerimin si diçka të natyrshme, të pashmangshme apo të merituar. Në poezinë dhe prozën e tij, njeriu i varfër nuk është një figurë pa zë, por dëshmi e një shoqërie që duhet të përballet me dështimet e veta.
Përmbledhja poetike “Vargjet e lira”, e botuar më 1936, shënoi një moment të rëndësishëm në zhvillimin e letërsisë moderne shqipe. Botimi u përball me censurë dhe pengesa në qarkullim, ndërsa krijimtaria e Migjenit u bë më e njohur pas vdekjes së tij. Ai ndërroi jetë më 26 gusht 1938, në Torre Pellice të Italisë, ku kishte shkuar për trajtim të sëmundjes së mushkërive.
Sot, 115 vjet pas lindjes, kujtimi i Migjenit nuk duhet të kufizohet te përkujtimet, monumentet apo institucionet që mbajnë emrin e tij. Vlera e tij qëndron te aftësia për të na detyruar të shohim përtej fasadës, të dëgjojmë ata që nuk dëgjohen dhe të pyesim se çfarë përgjegjësie kemi ndaj njerëzve që mbeten pas. Mjerimi mund të ndryshojë formë, por për sa kohë varfëria, pabarazia dhe indiferenca vazhdojnë të cenojnë dinjitetin njerëzor, zëri i Migjenit mbetet një sfidë për ndërgjegjen e shoqërisë.
Migjeni nuk na kërkon vetëm ta kujtojmë. Na sfidon të kuptojmë pse mjerimi vazhdon të ekzistojë dhe çfarë jemi të gatshëm të bëjmë për ta ndryshuar atë.
L. B.
©ZëriOnline
