Politologia shqiptare Lea Ypi analizon rendin e ri botëror, Evropën e djathtë dhe iluzionet për Bashkimin Evropian në një bisedë për revistën austriake Profil.
TIRANË – Është mbrëmje kur Lea Ypi ndalet në këmbë të Piramidës së Tiranës. Shkallët e bardha ndriçohen, ndërsa grupe të vogla njerëzish ngjiten drejt majës. Për Ypin, kjo ndërtesë simbolike është më shumë sesa një pikë orientimi urbane: është kujtesë e një diktature, e një fëmijërie nën regjimin stalinist dhe një pasqyrë e transformimit të shpejtë të Shqipërisë pas viteve ’90.
Ypi, politologe dhe profesoreshë në London School of Economics, është në Shqipëri për vizitë dhe një seri intervistash rreth librave dhe reflektimeve të saj të fundit.
Nga diktatura në turbokapitalizëm
Piramida, e ndërtuar dikur për të nderuar Enver Hoxhën, sot është shndërruar në një atraksion turistik. Për Ypin, ajo përfaqëson një paradoks: sesi një shtet stalinist u shndërrua brenda pak dekadash në një vend pro-perëndimor, të shtyrë nga turbokapitalizmi dhe me ambicie për t’u anëtarësuar në Bashkimin Evropian.
Por pyetja, sipas saj, mbetet thelbësore: çfarë është sot Perëndimi? Një pyetje që bëhet edhe më e mprehtë pas rikthimit të Donald Trump në skenën politike globale.
“Trump ka thyer rregullat e lojës”
Në intervistë, Lea Ypi shprehet kritike ndaj politikës së jashtme të Donald Trump, duke e cilësuar atë si një rrezik për rendin ndërkombëtar.
Sipas saj, veprimet e Trump kanë shkelur standardet ndërkombëtare dhe kanë krijuar një precedent të rrezikshëm, duke dobësuar normat mbi sovranitetin e shteteve dhe të drejtën ndërkombëtare. Ajo shpreh shqetësim edhe për heshtjen ose reagimin e vakët të disa vendeve evropiane përballë këtyre zhvillimeve.
“Kur shkelet ligji ndërkombëtar nga një superfuqi, pasojat nuk mbeten lokale, ato përhapen globalisht”, thekson Ypi.
Socializmi, autoritarizmi dhe keqkuptimet historike
Një tjetër bosht i intervistës është raporti mes socializmit dhe autoritarizmit. Ypi kundërshton idenë se socializmi është domosdoshmërisht i barabartë me diktaturën.
Sipas saj, dështimet historike kanë ardhur kryesisht nga përpjekjet për ta zbatuar socializmin brenda kufijve të një shteti të vetëm, pa bashkëpunim ndërkombëtar. Kjo, në shumë raste, ka prodhuar përqendrim pushteti, shtete mbikëqyrëse dhe dobësim të institucioneve demokratike.
Megjithatë, ajo nënvizon se kjo nuk e zhvlerëson idealin e drejtësisë sociale, por tregon nevojën për forma të reja bashkëpunimi dhe demokracie.
E djathta evropiane dhe rreziku i një BE-je të reduktuar
Duke analizuar rritjen e së djathtës në Evropë, Ypi paralajmëron se këto forca politike nuk synojnë domosdoshmërisht shpërbërjen e Bashkimit Evropian, por transformimin e tij në një strukturë të fokusuar kryesisht te siguria dhe kontrolli i kufijve.
Sipas saj, sfida kryesore për BE-në është të rikthejë dimensionin social dhe të ofrojë alternativa reale ndaj pabarazive ekonomike, përndryshe terreni për populizmin dhe ekstremizmin do të mbetet i hapur.
Shqipëria dhe iluzioni evropian
Në lidhje me Shqipërinë, Ypi shprehet se entuziazmi për anëtarësimin në BE është i kuptueshëm, por shpesh i mbushur me pritshmëri të ekzagjeruara.
Ajo paralajmëron se integrimi evropian nuk është një zgjidhje magjike për problemet strukturore të vendit dhe se procesi duhet shfrytëzuar për reformim të brendshëm, ndërtim institucionesh dhe reflektim shoqëror.
“Pyetja nuk duhet të jetë vetëm kur do të hyjmë në BE, por në çfarë Evrope duam të bëjmë pjesë”, thekson Ypi.
Një zë kritik në debatin evropian
Me librat dhe qëndrimet e saj, Lea Ypi mbetet një nga zërat më kritikë dhe reflektivë në debatin bashkëkohor mbi demokracinë, socializmin dhe të ardhmen e Evropës. Për të, historia personale dhe ajo politike nuk ndahen, ato shpjegojnë njëra-tjetrën.
Intervista e plotë për revistën “Profil”
– Znj. Ypi, aktualisht ndodheni me leje në shtëpi, në Shqipëri. Por duke parë gjendjen e botës, është e vështirë të shkëputesh. Cili ishte reagimi juaj ndaj sulmit të Trump ndaj Venezuelës?
Lea Ypi: Ishte një tronditje. Por jo krejtësisht e papritur. Mendoj se në muajt e fundit kishte shenja paralajmëruese. Kemi parë se politika e jashtme e Donald Trump është krejtësisht arbitrare. Ai më duket si një tiran i ri që sapo është zgjuar.
– Një tiran që shkel të drejtën ndërkombëtare?
Lea Ypi: Po, e konsideroj sulmin si shkelje të normave dhe standardeve ndërkombëtare. Më duket thellësisht e dënueshme dhe shqetësuese që kreu i shtetit të një vendi sovran të rrëmbehet në mes të natës. Por ajo që më shqetëson po aq është reagimi i heshtur i disa shteteve evropiane. Ursula von der Leyen, presidente e Komisionit Evropian, nuk e ka kritikuar aspak Trump-in. Qeveria e Nicolás Maduros në Venezuelë ka shkelur standardet e të drejtave të njeriut. E kuptoj nevojën që kjo të thuhet qartë. Por nuk besoj se mund të luftosh padrejtësinë brenda vendit duke krijuar një padrejtësi edhe më të madhe ndërkombëtare. Donald Trump ka krijuar një precedent të rrezikshëm.
– Qeveria socialiste e Maduros ka manipuluar zgjedhjet dhe ka torturuar kundërshtarë politikë. Si është e mundur që socializmi kaq shpesh të çojë në diktatura?
Lea Ypi: Kam dy shpjegime për këtë. Së pari, nuk besoj se socializmi është i qëndrueshëm brenda një shteti të vetëm kombëtar. Socializmi është një projekt që kërkon bashkëpunim midis shteteve të ndryshme. Ai lulëzon kur ka bashkëpunim dhe koordinim transnacional. Një shtet socialist në një botë të globalizuar është nën një presion të tillë sa mezi mbijeton. Ose vetëm me një kosto shumë të lartë. Në Venezuelë, kjo përfshinte arrestime arbitrare, një shtet mbikëqyrës, një parlament të pafuqishëm dhe shumë më tepër.
– Cila është arsyeja e dytë?
Lea Ypi: Arsyeja e dytë lidhet me historinë e socializmit. Historikisht, ai ka qenë gjithmonë projekti alternativ ndaj liberalizmit. Shumë socialistë mendonin se, nëse do të arrihej drejtësia sociale, klasa sunduese nuk do të kishte më nevojë të shqetësohej për të drejtat liberale. Ky është një gabim. Unë gjithmonë them: socializmi është liberalizëm minus kapitalizëm.
– Çfarë nënkuptoni saktësisht me liberalizëm?
Lea Ypi: Respekt për lirinë e mendimit dhe të shprehjes, për shembull. Dhe për këtë, nevojitet demokracia. Në historinë e shekullit të 20-të, pamë të kundërtën: socializëm të imponuar nga lart. Këto sisteme nuk ishin demokratike dhe dështuan. Nga njëra anë, për shkak të presionit të jashtëm nga globalizimi dhe një botë kryesisht kapitaliste. Nga ana tjetër, për shkak të mungesës së strukturave që e legjitimojnë qeverisjen në mënyrë demokratike.
– Ju u rritët në Shqipëri, në atë kohë një nga vendet socialiste më represive në botë. Si mund ta mbroni ende socializmin pas përvojave të familjes suaj?
Lea Ypi: Më pyesin shpesh për këtë. Si mund të jesh socialiste kur gjyshi yt kaloi 15 vjet në burg? Përgjigjja ime është e thjeshtë: gjyshi im ishte socialdemokrat gjithë jetën e tij. Pse njerëzit që e futën në burg duhet të kenë fuqinë të përcaktojnë se çfarë do të thotë fjala socializëm? Socializmi i shekullit të 20-të pati dy “fëmijë”. Nga njëra anë, socializmin shtetëror dhe nga ana tjetër, demokracinë sociale. Të dy dështuan për shkak të pengesave të ndryshme. Socializmi shtetëror për shkak të mungesës së lirive liberale, ndërsa demokracia sociale për shkak të kufizimeve të shtetit-komb. Një socializëm transnacional, pra ndërkufitar, është një pikënisje e mirë për të menduar rreth së ardhmes së Evropës. Aktualisht, bota ndihet krejtësisht ndryshe. Si një regres drejt epokës perandorake.
– Cili është motivimi i Trump në Venezuelë? Vetëm nafta?
Lea Ypi: Është një kombinim. Etno-nacionalizëm nga njëra anë dhe garë për burime nga ana tjetër. Trump po ndjek një skenar që i ngjan atij të Vladimir Putinit. Edhe në Evropë, një numër aktorësh nga e njëjta familje e ekstremit të djathtë po reagojnë ndaj konflikteve në mënyrë të ngjashme. Të besosh se kërcënimi më i madh vjen nga jashtë është një gabim. Evropa është shumë e shqetësuar për agresionin e Putinit ose për faktin që kufiri i saj lindor nuk është i sigurt. Në realitet, kërcënimi nga brenda është të paktën po aq i madh.
– Çfarë synojnë të bëjnë partitë e krahut të djathtë me BE-në?
Lea Ypi: Brexit-i na tregoi se largimi nga BE-ja ka një kosto të lartë. Partitë e krahut të djathtë në Evropë nuk duan domosdoshmërisht ta shkatërrojnë BE-në. Përkundrazi, ato planifikojnë ta rrëmbejnë BE-në dhe ta transformojnë atë në një shtet sigurie mbikombëtar me vetëm një funksion: sigurimin e kufijve të jashtëm.
– Çfarë mund të thuhet për ta kundërshtuar këtë narrativë?
Lea Ypi: BE-ja ndodhet në një krizë aq të thellë, sa vazhdimi i kursit aktual nuk është më i qëndrueshëm. Për t’u rimëkëmbur, BE-ja duhet të rishkruajë narrativën e saj. Unë mbështes një BE federale, por sociale. Ne duhet ta kufizojmë tregun e lirë, por edhe të shqyrtojmë forma alternative të shpërndarjes.
– A besoni se e djathta e re mund të luftohet me Karl Marksin?
Lea Ypi: Në shoqëritë kapitaliste, tregu kontrollon shtetin, jo anasjelltas. Unë thjesht po them se kemi nevojë për institucione demokratike që mund ta kontrollojnë tregun. Jetojmë në një botë ku disa kompani teknologjike zotërojnë asetet dhe infrastrukturën kritike të vendeve më të rëndësishme. Nuk kemi pse të kemi frikë nga kritikat ndaj BE-së. Mund të jesh kritik dhe konstruktiv njëkohësisht. Ose, për të marrë një shembull nga qyteti juaj, Londra, ku diçka kaq thelbësore sa strehimi po bëhet gjithnjë e më i papërballueshëm. Por kriza e strehimit nuk lidhet fare me mungesën e banesave. Ka shumë prej tyre, por ato janë kthyer në objekte spekulimi. Në Londër, oligarkët po blejnë lagje të tëra. Identifikimi i problemeve është çelësi për zgjidhjen e tyre. Por ne nuk i identifikojmë ato.
– A e bëjnë më mirë partitë e krahut të djathtë?
Lea Ypi: Po. Ato e portretizojnë migracionin si rrënjën e të gjitha të këqijave. Edhe pse kjo është një diagnozë e gabuar, ajo rezonon me njerëzit e cenueshëm. Ishte gabim nga partitë liberale që i etiketuan këta votues si racistë në çdo aspekt dhe pretenduan se gjithçka është në rregull. Ne kemi nevojë për një narrativë që emërton shkaqet e vërteta të problemit. Konkretisht, konfliktet e krijuara nga globalizimi dhe fakti që tregu i lirë ka shkuar shumë larg. Kështu dallohesh nga partitë e krahut të djathtë që i vënë njerëzit kundër njëri-tjetrit.
– Prej vitesh ato janë kritike shumë të zëshme ndaj BE-së. A nuk duhet të jemi veçanërisht të kujdesshëm tani, kur BE-ja është kaq e brishtë?
Lea Ypi: Nuk kemi pse të kemi frikë nga kritikat ndaj BE-së. Mund të jesh kritik dhe konstruktiv në të njëjtën kohë, për sa kohë që nuk synon shfuqizimin e BE-së, por përkundrazi forcimin e saj. Na duhet një vetëdije kritike për atë që duam nga BE-ja. Këtë e shoh krejtësisht të munguar në vendin tim të origjinës, Shqipëri. Atje atmosfera është shumë më euforike sesa në shumicën dërrmuese të vendeve anëtare të BE-së. Në Shqipëri, BE-ja shihet si shpëtimtare. Njerëzit mendojnë se do të jetojnë në parajsë sapo të anëtarësohen. Sinqerisht, mendoj se ky vizion i integrimit evropian është naiv. Pse të mos e përdorim procesin e anëtarësimit për t’i bërë vetes një pyetje themelore: si duhet të jetë BE-ja ku ne duam të hyjmë? Dhe pastaj t’ia paraqesim këtë vizion së djathtës dhe t’i themi: doni të jeni pjesë e saj? Jo? Në rregull, atëherë jeni të lirë të largoheni dhe ta provoni vetë. Zërat që mbrojnë BE-në aktualisht janë shumë të zbehtë. Ndoshta sepse BE-ja është ende gjëja më e mirë që kemi arritur deri tani.
