Ka një skenar që përsëritet çdo vit akademik. Një student ka nevojë për një laptop të ri, ose thjesht dëshiron një telefon si i shokëve. Nuk i ka paratë, por dyqani i ofron “blej tani, paguaj më vonë”, pa kredi bankare, pa shumë pyetje. Nënshkruan pa e lexuar imët kontratën. Tre muaj më vonë kupton se po paguan më shumë sesa vlente vetë produkti, dhe se një pjesë e konsiderueshme e xhepit të tij mujor po shkon për të mbuluar një blerje që as nuk e kujton mirë pse e bëri.
Kjo histori nuk është e rrallë. Dhe nuk është rastësi.
Pse studentët janë “target” i lehtë
Studentët, pavarësisht nëse janë në vitin e parë apo të fundit, ndajnë disa karakteristika që i bëjnë veçanërisht të prekshëm ndaj kurtheve financiare:
- Mungesa e përvojës me instrumente financiare
Shumica nuk kanë pasur kurrë kartë krediti, kredi apo kontratë financimi më parë, prandaj nuk e njohin gjuhën e imët të kontratave (interesi vjetor, komisionet e fshehura, penalitetet). - Të ardhura të parregullt
Bursa, ndihmë familjare, punë part-time, ose kombinim i të trijave. Kjo e vështirëson planifikimin dhe e rrit tundimin për të “huazuar nga muaji i ardhshëm”. - Presioni social
Kur shokët kanë telefonin e ri, veshjet e fundit, apo udhëtojnë, lind nevoja për të mos u ndjerë “jashtë”. - Reklamat e synuara
Platformat sociale i identifikojnë të rinjtë si audiencë ideale për oferta “blej tani, paguaj më vonë” dhe skema investimi me fitime të shpejta.
Tri gracka kryesore
- Kreditë konsumatore dhe kartat e kreditit “të lehta”
Dukja e thjeshtë e këtyre produkteve fsheh interes që shpesh kalon 20-30% në vit. Një blerje prej disa qindra eurosh mund të kthehet, me kalimin e muajve, në një shumë dukshëm më të lartë. - Huazimet informale nga shokët
Duken “të sigurta” sepse nuk ka kontratë apo interes, por shpesh dëmtojnë miqësinë kur pagesa vonon. Rregulli i thjeshtë: nëse nuk je gati ta humbasësh shumën, mos e jep dhe nëse e merr hua, vendos vetë një afat konkret kthimi. - Skemat “fitim i shpejtë” në rrjete sociale
Investime “të garantuara”, kriptomonedha me premtime fitimi të pamundur, apo skema piramidale të maskuara si “biznes”. Nëse një ofertë premton fitim të lartë pa rrezik, ajo është flamur i kuq, jo mundësi.
Zgjidhja: një buxhet i thjeshtë në 3 hapa
Nuk duhet ekonomist për të bërë buxhet studentor. Mjafton disiplinë minimale:
- Njihe të ardhurën tënde reale mujore. Mblidh bursën, ndihmën familjare dhe pagën nga puna part-time (nëse ke).
- Ndaje sipas prioritetit: shpenzime fikse (qira, transport, ushqim) -> shpenzime të nevojshme por të ndryshueshme (libra, materiale) -> shpenzime personale/dëfrim. Një ndarje e njohur është përafërsisht 50-30-20, por raportet mund të përshtaten sipas realitetit të secilit/ës.
- Lër diçka mënjanë, sado pak, edhe 5-10 euro në muaj krijojnë zakon, dhe një “jastëk sigurie” për raste emergjente ul tundimin për t’u drejtuar te kreditë apo huazimet e shpejta.
Një rregull praktik shtesë: para çdo blerjeje jothelbësore mbi një shumë të caktuar, prit 48 orë. Shumica e blerjeve impulsive humbin interes pas kësaj periudhe të shkurtër reflektimi.
Kujdesi financiar nuk është temë “e mërzitshme” e rezervuar për ekonomistët, është aftësi jetese, njësoj si të dish të gatuash apo të organizosh kohën. Studenti/ja që mëson t’i menaxhojë paratë e tij/ saj që herët, jo vetëm shmang stresin dhe borxhet e panevojshme, por fiton edhe kohë e energji mendore për atë që e solli në universitet, studimet.
©ZëriOnline
