Sot, më 6 shtator 2025, mbushen plot 100 vjet nga lindja e Andrea Camilleri, shkrimtarit të mirënjohur italian që u nda nga jeta në korrik të vitit 2019, duke lënë pas një trashëgimi të jashtëzakonshme letrare. I lindur në Porto Empedocle të Siçilisë, Camilleri u rrit mes atmosferës mesdhetare që më vonë do të bëhej “laboratori” i rrëfimeve të tij.
Ai nuk u nis si romancier, por si regjisor dhe dramaturg. Në vitet ’50 e ’60 punoi në teatër dhe për televizionin RAI, ku solli për herë të parë në Itali pjesë të Samuel Beckett-it dhe autorëve të tjerë modernë. Vetëm në moshën 69-vjeçare, Camilleri do të përjetonte suksesin e madh letrar me romanin La forma dell’acqua (1994), i pari i serisë së famshme të komisarit Montalbano. Ky personazh u bë sinonim i autorit, duke kombinuar hijen e hetuesit klasik me shpirtin ironik e njerëzor tipik siçilian.
Camilleri krijoi një gjuhë unike, një përzierje mes italishtes standarde dhe dialektit siçilian, të cilën kritika e quajti “italiano camilleriano”. Nëpërmjet saj ai shpalosi jo vetëm histori krimi, por edhe një tablo të gjallë të shoqërisë italiane. Korrupsionin, mafien, burokracinë, dashurinë për ushqimin, dhe ritualet e përditshme.
Seria e Montalbanos numëron mbi 30 romane dhe tregime, të përkthyera në më shumë se 30 gjuhë, të shitura në miliona kopje. Përshtatja televizive nga RAI e bëri edhe më popullor, duke i dhënë turizmit në Siçili një shtysë të jashtëzakonshme. Qyteti i imagjinuar Vigata u shndërrua në një destinacion real për vizitorët që kërkonin vendet e xhirimit.
Por Camilleri nuk u kufizua te krimi. Ai botoi edhe romane historike si La concessione del telefono, Il birraio di Preston dhe La scomparsa di Patò, ku përmes humorit dhe satirës trajtoi Siçilinë si një mikrokozmos të Italisë. Vepra të tjera, si Il re di Girgenti apo La rivoluzione della luna, tregojnë interesin e tij për historinë dhe politikën, duke i dhënë një dimension të gjerë krijimtarisë së tij.
Piratët letrarë të Camillerit
Një nga aspektet më interesante të veprës së Camillerit është marrëdhënia e tij me “piratët”, jo në kuptimin e hajdutëve të detit, por të atyre që “piratonin” librat e tij. Falë suksesit të jashtëzakonshëm, sidomos pas përshtatjes televizive të Montalbanos, Camilleri u bë një nga autorët italianë më të “shkarkuar” ilegalisht në internet. Vetë ai e komentonte këtë fenomen me humor, duke e quajtur një tregues të famës dhe kërkesës që kishin veprat e tij.
Megjithatë, lidhja e tij me figurën e piratëve shkon edhe më tej. Në disa intervista, Camilleri ka pranuar se është ndjerë shpesh si një “pirat letrar”: ai i përvetësonte dhe rimodelonte historitë, mitet dhe legjendat siciliane, duke i rikthyer në tregime moderne. Në këtë kuptim, “piratët” nuk ishin vetëm ata që shpërndanin librat e tij pa leje, por edhe figura simbolike të metodës së tij krijuese, një kapje e lirë dhe e guximshme e materialit narrativ.
Një trashëgimi që vazhdon
Andrea Camilleri u nda nga jeta në korrik 2019, në moshën 93-vjeçare, por romanet e tij vazhdojnë të botohen. Ai la pas një lidhje të fortë mes autorit dhe personazhit. Montalbano, që “plaket” bashkë me krijuesin e vet, duke reflektuar mbi kohën dhe jetën.
Sot, në 100-vjetorin e lindjes, Camilleri kujtohet si një nga rrëfyesit më të mëdhenj të shekullit XX dhe fillimit të shekullit XXI. Me penën e tij ai i dha Siçilisë një zë universal, ku krimi, satira dhe humanizmi bashkëjetojnë, ndërsa “piratët”, në kuptimin real dhe metaforik, mbeten dëshmi e suksesit të tij të pakontestueshëm.
©️zërionline
